fbpx
Thứ Tư, Tháng Chín 22, 2021

Kỳ thú tượng nhà mồ Gia Rai

(SGTT) – Khi đến vùng cư dân Gia Rai (còn có cách viết khác là Gia-rai Jrai, Jarai) ở các tỉnh Gia Lai, Kon Tum, thật lý thú với du khách khi bắt gặp các loại tượng gỗ đặt bên mộ ở các nghĩa địa nằm bên đường.

Một ngôi mộ vừa mới làm lễ bỏ mả với hai tượng người như là hai người canh giữ (cho ngôi mộ). Bên cạnh là tượng chó bằng sứ men. Một một nhà khá giả.

Nghĩa địa của người Gia Rai thường là một khu đất trống ở bên đường, bên một góc buôn làng, nếu có được một ít cây lớn và chồi cây thấp che chở lại càng tốt. Đây là điều khác biệt với nghĩa địa của các dân tộc ít người ở Đông và Tây Trường Sơn như Ca Dong, Xơ Đăng, Cor, Cơ Tu vốn thường được cư dân chọn đặt ở một khu rừng già với nhiều cổ thụ rậm rạp, xa cách buôn làng, thường được gọi là rừng ma.

Cũng như một số các dân tộc anh em ở vùng Tây Nguyên (như Ba Na, Rơ-mâm, Rơ-ngao, Hờ-lăng…), đặc trưng nổi bật trong văn hóa tâm linh của người Gia Rai là việc dâng cúng tượng gỗ nơi nhà mồ người thân trong lễ bỏ mả (pa-thi). Là một lễ mà người sống dành cho người thân đã mất, lễ bỏ mả (mộ) được tổ chức trong thời gian từ một đến ba năm kể từ ngày tống táng người khuất, khi chủ gia có đủ điều kiện để làm cỗ cúng và khoản đãi người trong tộc họ, trong buôn làng.

Nhưng vật phẩm quan trọng nhất trong lễ pa-thi là gia chủ phải sắm sửa tượng gỗ để cúng tặng ở mộ phần người khuất. Như tên lễ cúng đã xác định, sau lễ cúng này thân nhân người khuất không còn lui tới mộ phần để cúng đơm, thăm viếng mà bỏ hẳn, giao lại cho đất, cho rừng ngôi mộ này. Và tượng nhà mồ như là phẩm vật cuối cùng mà người thân tế tặng để tỏ tấm lòng của mình (và gia đình)  dành cho người khuất.

Một góc nghĩa địa làng Răk (xã Ya Xier, huyện Sa Thầy, Kon Tum), chen lẫn giữa mộ xây là mộ theo kiểu bản địa, có tượng nhà mồ, cổng và hàng rào nghĩa địa được ngành văn hóa huyện hỗ trợ kinh phí xây dựng.

Thời trước, tượng nhà mồ thường được làm bằng các loại gỗ quý, bền chắc, chịu được mưa nắng lâu dài như trắc, hương, cà chít… nhưng nay khi rừng cạn kiệt gỗ quý, cư dân phải làm tượng bằng các loại gỗ thường, gỗ tạp. Tượng nhà mồ thường đa dạng thể loại, từ hình người, hình con vật, thường theo lối điêu khắc tả thực hay cách điệu, là những tác phẩm thể hiện nghệ thuật khắc đẽo trên gỗ bằng những công cụ thô sơ của người vùng cao, đây là biểu trưng tính văn hóa, thẩm mỹ tộc người rất rõ nét. Và loại vật dâng cúng được coi là đặc trung của nghĩa địa của các dân tộc ít người ở Tây Nguyên này cũng là cách biểu hiện năng lực kinh tế của người thân và dòng tộc đối với người khuất: nhà giàu tế tặng cho một ngôi mộ nhiều tượng đẹp, to được làm bằng gỗ qúy, người nghèo chỉ là những tượng nhỏ, gỗ thường, đẽo khắc, sơn vẽ đơn sơ.

Cũng như phần vật thực cần có để khoản đãi bà con, làng nóc trong lễ bỏ mả, chi phí cho việc tìm gỗ, đẽo tượng cũng khá tốn kém, nhiều người đã không thể làm lễ pa-thi cho người thân của mình theo hạn lệ. Cũng có người, vì phải ưu tiên dành tiền của làm lễ bỏ mả cho người khuất trước nên phải đình hoãn việc tổ chức lễ cưới cho con cái, cho phép họ được về sống chung với nhau đến dăm ba năm sau mới làm tiệc cưới đãi đằng bà con, làng nóc.

Vì thiếu gỗ quý để đẽo tượng, thiếu nghệ nhân đẽo khắc, nhiều tượng nhà mồ Gia Rai nay được làm bằng gỗ thường, tạo hình đơn giản, thường với mô típ người đứng gác nhà mồ.

Một bức tranh mới có tính đa dạng về nhà mồ và tượng nhà mồ cũng đang diễn ra ở các vùng cư dân Gia Rai. Sự tiếp cận, giao lưu văn hóa với người miền xuôi vốn cộng cư với cư dân bản địa trong vùng đã làm thay đổi  một phần tập tục đối với mồ mả của người Gia Rai.

Đã có một số cư dân Gia Rai xây mộ bằng vật liệu mới, đã thay các tượng gỗ bằng tượng đúc có bán sẵn, họ cũng thăm viếng, nhang khói thường xuyên cho những phần mộ của người thân được họ làm theo kiểu thức mới này dù đây là những ngôi mộ đã qua lễ bỏ mả.

Huỳnh Văn Mỹ

BÌNH LUẬN

Vui lòng nhập bình luận của bạn
Vui lòng nhập tên của bạn ở đây

spot_img

Cùng chủ đề

Du lịch giữa mùa dịch: Sơn Tây, “vương quốc cau giữa...

0
(SGTT) - “Nhờ cây cau mà Sơn Tây mình không còn cách trở với người ở các nơi, dân mình nhanh khá lên cũng...

Du lịch giữa mùa dịch: Chinh phục thác Phi Liêng hoang...

0
(SGTT) - Những ngày thành thị trơ trọi cảm xúc, bạn thèm cảm giác yên bình bên dòng suối hay con thác, đừng ngần...

Du lịch giữa mùa dịch: Nét hoang sơ vẹn nguyên tại...

0
(SGTT) - Hàng trăm tảng đá lớn đa dạng hình thù chồng lên nhau, bên cạnh đó là các cụm đá nhẵn thín, lâu...

Du lịch giữa mùa dịch: Một ngày làm người Cơ Tu...

0
(SGTT) - Làng du lịch cộng đồng Ta Lang thuộc xã Bhalee, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam nằm bên cạnh con suối Ch'Lang...

Kết nối

Các chuyên mục

Cùng chuyên mục

ẨM THỰC

DU LỊCH